Размер шрифта:
A
A
A
Цвет сайта:
Ц
Ц
Ц

Жывапіснае пераўтварэнне рэальнасці: карціна «Сон» Леаніда Хобатава

Я мог бы это нарисовать, часто говорит видевший сон, но я не знаю, как это выразить словами.

 

З. Фрэйд

 

Сон знаёмы кожнаму чалавеку не менш за штодзённую рэальнасць, і для кожнага ўяўляе своеасаблівае “акно”, праз якое мы маем зносіны з вялізным светам нашай падсвядомасці. Карціны сну вызначаюць суадносіны свядомага і падсвядомага, рэальнага і фантастычнага, індывідуальнага і калектыўнага. Адсюль галоўнай рысай сну з’яўляецца яго шматслойнасць, бо ў ім перакрыжоўваецца фізіялагічнае, псіхічнае і міфалагічнае. У сне мы адначасова апускаемся ў зрокавыя, славесныя, музычныя і іншыя прасторы, трапляючы ў трохкутнік рэальнага, сімвалічнага і ўяўнага. Гэта цягне за сабой разнастайнасць варыянтаў інтэрпрэтацыі, сімвалічную насычанасць і разам з тым загадкавасць і непраяснёнасць да канца.

Менавіта з гэтай шматаспектнасцю праблема сну стала аб’ектам пільнай увагі даследчыкаў самых розных галін ведаў: філасофіі, літаратуры, псіхалогіі, культуралогіі, якія спрабуюць растлумачыць “жыццё па той бок рэчаў”. Бо, як піша вядомы культуролаг, прафесар Ю.М. Лотман, сон “гаворыць з чалавекам на мове, разуменне якой прынцыпова патрабуе прысутнасць перакладчыка. Сну неабходны тлумачальнік – няхай гэта будзе сучасны псіхолаг або паганскі жрэц”.

Праблемы інтэрпрэтацыі так званай “другой рэальнасці” абумовілі актуальнасць матываў сну і ў мастацтве: на працягу многіх стагоддзяў мастакі імкнуліся “перакласці” сон, трапіць у выдатны ад рэальнага жыцця свет фантастычнага, ірэальнага, містычнага. Акрамя класічных прыкладаў адлюстравання і трактоўкі матываў сну, гісторыя мастацтва поўная мноства феноменаў “дзіўнага бачання сну” – карціны І. Босха і афорты Ф. Гоі, малюнкі У. Блэйка і ілюстрацыі Ж. Гранвіля, не кажучы ўжо пра творчасць С. Далі і Р . Магрыта.

Мастацтва стала своеасаблівым правадніком у таямнічы свет сноў, вяртаючы хаатычны бок сноў у свет рэальнасці, раскрываючы больш глыбокі свет. У гэтай сувязі творчасць мастака сцвярджаецца як унікальны акт велізарнай пазнавальнай сілы. І таму невыпадкова многія даследчыкі ўказваюць на адзіную вобразатворчую прыроду мастацтва і сну як відаў дзейнасці. Па словах Хорхе Луіса Борхеса, “сны – гэта мастацкія творы, магчыма, найбольш архаічны са спосабаў мастацкага выказвання”.

Праблема “мастацтва і сон” важная і для разумення мастацтва нашага часу, дзе матыў сну становіцца адным з вядучых вобразаў постмадэрнісцкіх інтэлектуальных гульняў. Нават звяртаючыся да аб’ектыўных з’яў нашай навакольнай рэчаіснасці, мастакі даюць нам усё часцей прыклады оптыкі, скрозь якую праступаюць многія бачанні “мігатлівай памяці”. Сон для сучаснага мастацтва становіцца не проста крыніцай матываў, а мадэллю творчага мыслення.

У сучасным беларускім мастацтве тэматыка бачання сну знайшла сваё адлюстраванне ў творчасці адной з ключавых фігур беларускага мастацтва канца 1980-х – пачатку 1990-х, удзельніка аднаго з самых вядомых незалежных мастацкіх аб’яднанняў “Няміга-17” мастака Леаніда Хобатава. Ён належыць да той новай генерацыі мастакоў, якія пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гг. пэўным чынам пераструктурыравалі мастацкую прастору, зацвердзіўшы новыя каштоўнасці і творчыя стратэгіі, і вызначылі рысы з’явы, якая сёння звязваецца з такім паняццем, як “сучаснае беларускае мастацтва”.

Разам з разнастайнасцю новых відаў постмадэрнісцкага мастацтва навацыі ў творчасці Л. Хобатава адбываюцца ў рамках “мадэрнізацыі” карціннай формы, якая застаецца актуальным сродкам эстэтычнай рэфлексіі. Абнаўленне мастацкай мовы і сродкаў выразнасці канцэнтруецца ў творчасці мастака, у першую чаргу, на пластычных задачах. Ён распрацоўвае знакава-сімвалічную сістэму выказвання, здзяйсняючы паварот ад апавядальнасці і ілюстрацыйнасці да колерапластычнай арганізацыі твора. Рытм, лінія, пляма, плоскасць, прастора – прыярытэт майстэрства і якасці – застаюцца асноўнымі прынцыпамі мастака.

На працягу 1990-х гг. Леанід Хобатаў неаднаразова звяртаўся да тэмы сну і стварыў шэраг кампазіцый са скразным класічным выяўленчым матывам сну – летуценнай фігурай. У гэтых палотнах, якія маюць аднайменную назву “Сон”, мастак імкнецца ўлавіць і ўзнавіць агульны вобраз сну і яго атмасферу.

Адна з гэтых работ, напісаная ў 1993 годзе, знаходзіцца ў зборы Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. У гэтай карціне сканцэнтраваны асноўныя пластычныя матывы і станы, якія ўтвараюць індывідуальную жывапісную манеру Леаніда Хобатава. Гэта і сюжэтныя лініі, запазычаныя з жыццёвых сітуацый, але ў той жа час атрыманыя з усялякай канкрэтыкі рэальнага; і пластычныя прынцыпы, якія існуюць у прасторы паміж рэальна-канкрэтнай фігуратыўнасцю і абстрагаванай формай; і каларыстычная мадэль, якая спалучае аскетызм і вытанчанасць; і колер, які эмацыянальна дамінуе над канструкцыяй.

Галоўны персанаж гэтай карціны – жанчына з нявыяўленымі рысамі твару, якая спіць. Яна змешчана ў спецыфічнае асяроддзе, якое абстрагуецца, можна сказаць, узвышае і ачышчае. Фігура, абрысаваная замкнёнай лініяй, пераадольвае статыку, робіцца эфірна-бязважкай, цякучай, гатовай да самых нечаканых пераўвасабленняў. Штодзённая сцэна, такім чынам, набывае характар сакральнага дзейства, а фігура становіцца падабенствам іерогліфа, знака, архетыпа. Такім жа чынам і астатнія, здавалася б, немудрагелістыя аб’екты малюнка на карціне, запазычаныя з навакольнай рэальнасці, няхай гэта будуць караблікі або абрысы жывёл, знаходзяць арэол нематэрыяльнасці, медытатыўнасці, надзяляюцца свайго роду культавай аўрай.

Палатно поўнае ўтоеных сіл, вібрацый, метамарфоз, што перадае часавы аспект адлюстраванню: яно свайго роду не рэпрэзентуецца, а трансліруецца, набываючы адвольныя, рухомыя межы. Вобраз трансліруецца і зараз жа памірае, як памірае сон.

На сон у гэтай карціне ўказвае і спецыфічная паэтыка невыразнага, нефіксаванага малюнка, на мяжы фігуратыўнасці і абстракцыі, бо вобраз сну немагчыма “выхапіць” ва ўсёй яго паўнаце. Таму мастак фіксуе толькі тое, што можна было б назваць экспрэсіўным “паказальнікам” матыву, часам абагульняючы ўбачанае амаль да стану знака. Прадметная пазнавальнасць саступае тут месца пластыцы лініі, канкрэтыка прыродных і наогул зямных рэалій і ўражанняў шмат у чым абстрагуецца, ачышчаецца ад лішніх дэталяў, знаходзячы тым самых загадкавую дзіўнасць і ўзнёслую адлучанасць.

Адчуванне тайны і недаказанасці ў карціне падкрэсліваецца і колерам і святлопаветраным асяроддзем, своеасаблівым манахромным “фарбавым туманам”. Мастак адмаўляецца ад разнастайнасці колераў, аддаючы перавагу цёплай чырвона-аранжавай гаме ва ўсім багацці складнікаў яе колеравых адценняў, ад вышэйшай ступені насычанасці тону да поўнага станчэння, абвастраючы і падкрэсліваючы каларыт увядзеннем чорнага і белага. Мяккае, прыглушанае цурчанне паўтонаў і паўценяў гарманічна і тонка перадае эмацыянальны стан сну.

Пры ўсім крайнім абстрагаванні мастацкай мовы ў гэтай карціне не адбываецца радыкальнага разрыву са спадчынай мінулага, з асновамі станковага жывапісу. Назіраюцца і рэмінісцэнцыі вялікага “музейнага” мастацтва мінулага, у прыватнасці, класічны выяўленчы матыў сну – летуценная фігура, прасочваюцца аналогіі і з мадэрнісцкай “класікай”. Гэта стылявыя прыкметы экспрэсіянізму, метафізічнага жывапісу, некаторыя асацыяцыі адводзяць і значна далей у глыб часоў, напрыклад, цяга да дакарцінных вобразаў жывапісу – абстрактных архаізуючых матываў.

Увогуле, у стылявым дачыненні мастацтва Леаніда Хобатава, безумоўна, суадносіцца са скразной для ўсяго ХХ стагоддзя экспрэсіяністычнай тэндэнцыяй. Асацыяцыі з заходнееўрапейскім экспрэсіянізмам цалкам відавочныя: прыярытэт выразнасці над выяўленчасцю, актыўная дэфармацыя рэальнасці, імкненне да вострай характарнасці пластычнай інтэрпрэтацыі натуры, эмацыянальна зараджаны колер. Аднак пры поўным наборы экспрэсіяністычнай лексікі яго працам уласцівы лірычная танальнасць светаўспрымання, сузіральнасць і вытанчанасць. Гэта экспрэсіянізм без надрыву, болю і накалу ўнутраных перажыванняў аўтара.

У сваіх работах і, у прыватнасці, у карціне “Сон” Леанід Хобатаў імкнецца да стварэння медытатыўнага жывапісу. У палатне “Сон”, вырашаным лаканічна і мінімалістычна, але надзіва ёміста і дакладна, адчуваецца нешта сутнаснае, першапачатковае, даўно забытае. У ім – шлях спасціжэння і духоўных і пластычных пошукаў мастака, пошукаў адказаў на адвечныя пытанні. Прыцягваючы ўвагу вытанчанай і складанай фактурнай апрацоўкай паверхні, карціна паступова ўцягвае гледача ў сваю глыбінную ўнутраную прастору, у сімвалічную шматзначнасць яе зместу. І хто ведае, можа нам пашчасціць знайсці ў гэтым “Сне” рэальнасць найбольш праўдзівую, чым наша навакольная рэчаіснасць?

Літаратура:

1. Борхес, Х.Л. Письмена Бога / Х.Л. Борхес.− М., 1992. – С. 413.

2. З. Фрейд. Введение в психоанализ. Лекции / З. Фрейд. – М.: «Наука», 1989. – С. 54.


Над праектам працавалі:

Аўтар тэксту: Кацярына Ізафатава, мастацтвазнаўца, навуковы супрацоўнік НММ РБ

Пераклад на беларускую мову: Святлана Шукан, Надзея Круталевіч