Размер шрифта:
A
A
A
Цвет сайта:
Ц
Ц
Ц

Летапіс сям’і ў творчасці беларускіх мастакоў XVII–ХХ стагоддзяў

Для любога мастака сям’я – вельмі значны сюжэт творчасці нават для самага юнага: першы малюнак 3-4 гадовага дзіцяці адлюстроўвае маму і тату. Успомнім абавязковыя галерэі продкаў XVI–XVIII стагоддзяў у любой беларускай сядзібе самага небагатага шляхціца. Заказ партрэта члена сваёй сям’і – пацвярджэнне статуса, сацыяльнай значнасці, памяць аб продках, настаўленне нашчадкам. Такія сямейныя партрэты маглі размяшчацца не толькі ў сядзібах, але і ў касцёлах. Гэта партрэты іх заснавальнікаў-фундатараў. Напрыклад, у гонар рана памерлай прыёмнай дачкі Грызельды, народжанай Сапегі, яе прыёмныя бацькі Весялоўскія заказалі партрэты ўсяго сямейства для пабудаванага ў памяць аб ёй у Гродне касцёла Брыгітак і размясцілі іх на хорах.

Невядомы мастак. Партрэт Кшыштафа Весялоўскага. 1620-1630-я
    Невядомы мастак. Партрэт Аляксандры Марыяны Весялоўскай. 1640-я.
    Невядомы мастак. Партрэт Ізабелы Сапегі. Ок. 1632

Рэдкі мастак не партрэтуе сваіх блізкіх – бацькоў, жонку, дзяцей, братоў і сясцёр. Якім спакоем і супакаеннем працяты карціны Івана Хруцкага, што паказвае гульні сваіх дзяцей ("У пакоях сядзібы мастака ў Захарнічах. Дзеці перад мальбертам. 1850-я", 1854) ва ўласным маёнтку Захарнічы пад Полацкам! Вельмі часта твары блізкіх людзей, іх выявы служаць крыніцай натхнення і для вялікіх сацыяльных заказных палотнаў, і для маленькіх камерных твораў (Э. Белагуроў. "Партрэт бацькоў", 1978).

І. Хруцкі. У пакоях сядзібы мастака ў Захарнічах. Дзеці перад мальбертам. 1850-я
    М. Цудзік. Жонка і ўнук. 1991
    Э. Белагураў. Партрэт бацькоў. 1978 

Многія адлюстроўваюць значныя падзеі свайго жыцця – вяселле або вянчанне, нараджэнне першынца, унука (М. Цудзік.Жонка і ўнук”, 1991), дзіцячыя гульні і ціхія сямейныя радасці. Сям’я, як ціхая гавань сярод неспакойнага акіяна жыцця, натхняе і трымае чалавека на плаву сярод штодзённых перажыванняў. З узростам пачынаеш разумець, што адзінай апорай у старасці застаюцца людзі, блізкія па крыві, члены тваёй сям’і. Тэма гэта важная, блізкая кожнаму з нас незалежна ад пражытых гадоў. Таму карцін “сямейнага зместу” ў фондах кожнага музея, у тым ліку і нашага, дастаткова, пачынаючы ад абразоў (“Нараджэнне Маці Божай”, 1647), якія паказваюць Святое сямейства, да карцін жывапісцаў ХХI стагоддзя, што адлюстроўваюць складаныя калізіі сямейных адносін.

Да Сусветнага дня сям’і прадстаўляем некалькі твораў з калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, разбіўшы іх на цыклы, якія ілюструюць кругазварот чалавечага жыцця: вяселле, нараджэнне дзіцяці, сямейныя радасці, роднае гняздо, адзінства пакаленняў, супольную працу, абарону і апору, чысціню сямейных адносін.

 

Вяселле

М. Данцыг. Партызанскае вяселле. 1968
    Л. Шчамялёў. Светлая памяць. 1984

З цырымоніі вяселля або вянчання пачынаецца любая сям’я. Вяселле – любімая тэма беларускіх мастакоў. Асабліва ўражвае “Партызанскае вяселлеМая Данцыга: велізарнае манументальнае палатно “суровага стылю”, у якім адчуваецца падтэкст трагічнага ваеннага часу, калі ўсё роўна працягваецца жыццё з непераможным каханнем. Зусім іншы святочны і светлы настрой паказвае Леанід Шчамялёў у карціне «Светлая памяць» 1984 года: маладым у нацыянальных вясельных уборах дзеці падносяць падарункі.

 

Нараджэнне дзіцяці

Іканапісец Зураста. Нараджэнне Маці Божай. 1649
    Браты Ткачовы. Пачатак шляху. 1953
    У. Тоўсцік. Хрышчэнне. 1990

Рэдкі сюжэт дэманструе абраз “Нараджэнне Багародзіцы” (1647 9), створаны па замове Пятра Аўсіевіча з Галынца на Магілёўшчыне майстрам-іканапісцам Зурастам. Іканапісец адлюстраваў першыя хвіліны чалавечага жыцця, калі бабкі-павітухі ў намітках прымаюць у парадзіхі Ганны немаўля Марыю, будучую маці Хрыста. Нездарма гэты ўнікальны абраз называюць энцыклапедыяй беларускага жыцця XVII стагоддзя. Гэта, па сутнасці, бытавая карціна, якая дакладна паказвае рэаліі побыту і супакою, дзе адбываюцца “хатнія роды”: калыска дзіцяці на драўляных колцах, збаны для абмывання, пялёнкі і нават падушачкі з беларускім арнаментам. На сакральнасць і значнасць таго, што адбываецца таінства, указвае толькі золата фону з гарадскім пейзажам за акном.

А вось рэаліі савецкай рэчаіснасці сярэдзіны ХХ стагоддзя: на карціне братоў Ткачовых малады бацька сустракае першынца на ганку сельскага фельчарскага пункта. Тут таксама адчуваецца ўрачыстасць моманту, хоць гледачоў усяго двое – медсястра, што выйшла правесці маладую маці, і стары-возчык, магчыма, дзед, які павязе дзіця з маладымі бацькамі ў родную вёску на санках-развалках. Звярніце ўвагу на дэталь. Гэта кажух, якім будуць накрываць немаўляці, бо дзеянне адбываецца зімой. Назва карціны сімвалічная – “Пачатак шляху”. Праца, створаная ў 1953 годзе, мае падтэкст: уступае ў мірнае жыццё першае пасляваеннае пакаленне дзяцей, жыццё наладжваецца. У 1990-я гады да тэмы нараджэння дадаецца забароненая ў савецкія гады тэма хрышчэння дзіцяці – У. ТоўсцікХрышчэнне” (1990), дзе ўмоўная прастора храма ператвараецца ў сакральную.

 

Сямейныя радасці ўспрымаюцца мастакамі ХХ стагоддзя як найвялікшая каштоўнасць жыцця.

Л. Альпяровіч. Вечар у сям’і. 1913
    А. Гугель. Важнае паведамленне. 1949
    Н. Воранаў. Цікавая кніга. 1951

Такіх карцін у нашым зборы больш за ўсё, пачынаючы ад работ мастакоў дарэвалюцыйнага Мінска. Адкрывае гэты цыкл Леў Альпяровіч карцінай “Вечар у сямі1913 года. Сям’я сабралася за чытаннем, утульна гарыць на стале лямпа пад абажурам. З якой увагай слухаюць дзеці казку або апавяданні бабулі, які чароўны, цудоўны свет ім адкрываецца! Мастак паказаў прыемны сямейны вечар скупымі сродкамі з мінімумам дэталяў: напружанне сілуэтаў фігур, кантрастамі святла і цені, цемрай вокнаў без фіранак. Такая ж кампазіцыя – сям’я за сталом – абрана А. Гугелем для карціны “Важнае паведамленне”. Праца напісана ў 1947 годзе, але перадае атмасферу апошніх гадоў вайны: маці і дзяўчынкі-школьніцы нядаўна вызваленага горада, затаіўшы дыханне, слухаюць талерку-радыёпрымнік, дзе перадаецца паведамленне аб вызваленні занятых фашыстамі гарадоў войскамі надыходзячай Савецкай арміі. Дзед, галава сям’і, пакуль усе мужчыны на фронце, адзначае гэты горад на карце. І ў гэтай жанравай карціне важныя дэталі: простая ежа на стале, партрэт генералісімуса на сцяне побач з рэпрадукцыяй В. Васняцова “Тры асілкі”, санітарная сумка, чырвоны гальштук, залепленыя крыж-накрыж паперай вокны, каб зберагчы шкло пры артабстрэле. А вось карціна Н. ВоранаваЦікавая кніга1951 года паказвае маленькую сям’ю – маці і дачку за чытаннем услых. Маці так захапілася, што адклала вязанне, скіраваўшы позірк на дачку. Непатрабавальная бытавая кампазіцыя, практычна эцюд з натуры, неверагодна свежы, амаль вытанчаны каларыт карціны, пабудаваны на нюансах светлых і ружовых адценняў, паказвае цеплыню і давер іх адносін.

Мастакі 1950-х наогул любілі жанравыя бытавыя карціны, якія адлюстроўвалі розныя аспекты жыцця савецкай сям’і (як тады казалі, малой “ячэйкі грамадства”) і шчаслівага савецкага дзяцінства: прыём у піянеры, зборы ў школу першага верасня, заняткі спортам, дваровыя гульні дзяцей. Карціны гэтыя зразумелыя, ідэалагічна вытрыманыя, напісаныя ў стылістыцы сацыялістычнага рэалізму, што практычна нівеліруюць аўтарскі стыль і тэмперамент мастака, іх можна адрозніць толькі па подпісу мастака. Праз паўстагоддзя яны набылі паціну і чароўнасць часу, настальгію па дзяцінстве ў старэйшага пакалення. Цэняцца за дакументалізм і вернасць натуры, акадэмічныя прыёмы жывапісу і моцны малюнак.

 В. Жолтак. 1 верасня. 1951
     В. Жолтак. Зіма прыйшла. 1954
     М. Сеўрук. Групавы партрэт дзяцей. 1932

 

Роднае гняздо

М. Казакевіч. Лета. 1982
    Л. Зевін. Лета. Сям’я. 1940
    М. Данцыг. Навасельцы. 1967
    А. Малішэўскі. Пасляваенныя гады. 1967

Важная грань тэмы сям’і – паняцці бацькоўскага дому, роднага гнязда, роднага парога, цёплай хаты, дзе цябе заўсёды чакаюць бацькі (Л. Зевін Лета. Сямя, 1940). Самая хвалюючая падзея ў жыцці любой сям’і – здабыццё новай кватэры ці дома, заслужанага сваёй ударнай працай. Уласная прастора для жыцця ў разбураных вайной гарадах і пасёлках, дзе людзі пражывалі ў інтэрнатах, бараках і камунальных кватэрах, успрымалася як найвялікшае шчасце для маладой сям’і. Так жылі некалькі пакаленняў, вырасталі дзеці. Таму мноства карцін мастакоў Беларусі прысвечаны бацькоўскаму дому або наваселлю. Часам такія карціны 1960-х, як “Мой домВ. Сумарава або “НаваселлеМ. Данцыга, апаэтызаваныя настальгічнай памяццю мастака, узвышаліся да сімвала пасляваеннай эпохі, станавіліся яе характарыстыкай, бо падобныя пачуцці былі зразумелымі і перажытымі не адным пакаленнем савецкіх людзей.

 

Працоўная сям’я

 

 

 

 

 

 

 

 

М. Сеўрук. Жніво. 1933
    Р. Скрыпнічэнка. Жнівень. 1985
    Ф. Янушкевіч. Першыя камунары. 1981

Працоўная сям’я, сумесная дружная праца на зямлі – яшчэ адзін устойлівы ідэал, каштоўнасць беларускай сям’і, якія шматлікімі трывалымі каранямі і традыцыямі звязаныя з вёскай. Карціны працы на родных палях вядомыя з 1920–1930-х гадоў (М. Сеўрук.Жніво”, 1933). У 1960–1980-х, наадварот, паэтызавалі калектыўную працу ў камуне, у калгасе (Ф. Янушкевіч. Першыя камунары, 1981).

Сумесны сямейны збор яблыкаў у роднай вёсцы (Р. Скрыпнічэнка. Жнівень. 1985) і сімвалічны, і рэальны адначасова. У такой працы здабывалася адзінства ўсіх пакаленняў, перадаваліся ад дзядоў да ўнукаў традыцыі народа. Таму многія мастакі вырашаюць кампазіцыі сваіх карцін як “прадстаянне”, разважанні аб цыклічнай змене прыроды і чалавечага жыцця. Такія карціны мастакоў 1960–1970-х гадоў – перыяд “адлігі”, калі амаль адначасова адбылася і рэвалюцыя ў мастацтве: мастакам было дазволена здабыць сваё “несупольнае выражэнне твару”, свой уласны распазнавальны мастацкі почырк.

 

Адзінства і пераемнасць пакаленняў

У. Тоўсцік. Дзень паўналецця. Бацькава слова. 1979
    М. Рагалевіч. Наведванне. 1984
    Р. Кудрэвіч. Мір таму, хто ўваходзіць. 1985

Пераемнасць пакаленняў, бацькоўскія спадзяванні і запаветы нашчадкам як адмысловыя рытуалы ў жыцці сям’і (дзень паўналецця дзяцей, провады ў армію, жаніцьба), пабудаваныя на фармальных прынцыпах групавога сямейнага партрэта, праявіліся ў творчасці некаторых мастакоў савецкага часу – У. ТоўсцікаДзень паўналецця. Бацькава слова” (1979), М. Рагалевіча “Наведванне (1984), Р. КудрэвічМір таму, хто ўваходзіць” (1985). Апошняя напісана да 30-годдзя перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне як запавет і надзеі на мірнае жыццё старэйшага пакалення, што перажыло вайну.

 

Абарона і апора

А. Ксяндзоў. Навальніца. 1986–1987
    В. Ціханава. Мінчане. 1983

Сям’я як абарона і апора ў цяжкай сітуацыі, як гарант любві і клопату старэйшых пра малодшых і наадварот – малодшых пра старэйшых сваіх членаў – была ўслаўлена беларускімі мастакамі ў метафарычных карцінах-сімвалах 1980-х гадоў (А. Ксяндзоў. “Навальніца”, 19861987). Гэта думка выказана не прама, а апасродкавана: у карціне Я. Ціханава “Мінчане”1983года як сімвалічны абярэг спакойнага сну дзіцяці, у карціне А. Ксяндзова “Навальніца” сярэдзіны 1980-х як літаральная засцярога ад непагадзі бацькі сямейства, які нясе жонцы і дзіцяці плашч, што абараняе ад непагоды. У апошнім выпадку адчуваюцца дасылкі да вечнага сюжэта Святога сямейства, Маці Божай, асабліва ў жаночым вобразе маладой маці, якая абараняе і накрывае сваё дзіця.

С. Гарачаў. Вечар. З лазні. 1980
    Р. Кудрэвіч. На Бярэзіне. 1978
    П. Крохалеў. Партрэт Шпакоўскай з дзецьмі. 1980 

 

Гармонія і чысціня сямейных адносін

Матыў абмывання як зняцця наноснага бруду знешняга свету падспудна прысутнічае ў карцінах шматлікіх мастакоў другой паловы ХХ стагоддзя (СГарачаў.Вечар. З лазні”, 1980; П. Крохалеў. “Партрэт Шпакоўскай з дзецьмі”, 1980). Вельмі часта гэта выяўляецца мастакамі літаральна, праз перадачу моманту вяртання з ракі, купання або лазні, часам як партрэт канкрэтных людзей  Гэтыя карціны, напісаныя ў свой час як бытавыя, цяпер успрымаюцца больш шырока, яны набываюць значны сэнс чысціні адносін, магчыма, не чаканы самімі мастакамі пры напісанні гэтага сюжэта.

Сакральны і філасофскі сэнс сям’і і яе традыцыйных каштоўнасцей лаканічна і па-новаму перадаў У. Кожух у карціне “Сям’я” (1990). Бацька, маці і дзіця чытаюць малітву “Ойча наш” на зялёнай паверхні планеты. Над імі спускаецца з нябёсаў абажур. Сэнс гэтай карціны зразумелы кожнаму: увесь свет – адзіная сям’я людзей, сям’я народаў, спадзяванні якіх аднолькавыя: мір, дом, спакой, праца, працяг роду, радасць у дзецях і ўнуках.

 

 

У. Кожух. Сям’я. 1990

 Укладальнік і аўтар тэксту - Надзея Усава, вядучы навуковы супрацоўнік НММ РБ, пры ўдзеле Кацярыны Изофатовой, загадчыцы аддзела сучаснага беларускага мастацтва НММ РБ, Кацярыны Дасько і Ірыны Казловай, захавальнікаў фонду беларускага жывапісу (падбор твораў)