Размер шрифта:
A
A
A
Цвет сайта:
Ц
Ц
Ц

Віртуальная выстава

У 1782 годзе, падарожнічаючы па Еўропе і знаходзячыся ў Бруселі, спадчыннік расійскага прастола вялікі князь Павел Пятровіч сабраў у сябе невялікае выбранае таварыства. Размова зайшла пра сны, прадчуванні, прадвесці. Вялікі князь моўчкі слухаў і, калі да яго звярнуліся з пытаннем, ці ёсць у Расіі якія-небудзь цуды, Павел, папрасіўшы захаваць “дыпламатычную тайну”, распавёў фантастычную гісторыю пра тое, як ён сустрэўся з прывідам Пятра I. Аднойчы месячнай вясновай ноччу ў суправаджэнні свайго сябра князя Куракіна і двух слуг Павел адправіўся на шпацыр па бязлюдным Пецярбургу. На адной з вуліц да яго падышоў высокі худы чалавек у плашчы і трохкутным капелюшы, у якім цэсарэвіч пазнаў свайго прадзеда. “Павел, бедны Павел! Бедны князь! – сказаў ён. – Я той, хто праяўляе да цябе спагаду, я жадаю, каб ты не асабліва прывязваўся да гэтага свету, таму што ты не застанешся ў ім надоўга”. Яны разам дайшлі да месца, дзе пазней быў устаноўлены Медны Вершнік, і тут прывід знік. Ніхто са спадарожнікаў Паўла яго не бачыў. Вялікі князь вярнуўся ў палац узрушаны, з адмарожаным левым бокам і доўга не мог адагрэцца і прыйсці ў сябе. Прадказанне прывіда спраўдзілася: пасля чатырох гадоў царавання імператар Павел быў забіты ў Міхайлаўскім замку ў ноч з 11 на 12 сакавіка 1801 года.

Яго называлі “рускім Гамлетам”.

З першых хвілін жыцця адабраны ў маці Лізаветай Пятроўнай, Павел рос у асяроддзі чужых людзей. Адзіным блізкім яму чалавекам стаў адзін з выхавальнікаў – афіцэр Сямён Парошын, які выкладаў маленькаму Паўлу матэматыку і які здолеў “спалучыць строгасць педагога з нейкай матчынай пяшчотай да свайго любімага гадаванца, да якога прывязаўся ўсёю душой з першай жа з ім сустрэчы”. Але, заўважыўшы іх сяброўскія адносіны, Сямёна Андрэевіча неўзабаве адаслалі з Пецярбурга на Украіну камандаваць палком. Уражлівы, наравісты, жвавы хлопчык застаўся адзін сярод дарослых людзей і непазбежных палацавых інтрыг. Па дасягненні Паўлам паўналецця маці не толькі не вярнула яму трон, але, наадварот, адхіліла сына ад усіх дзяржаўных спраў. Яму было дазволена толькі прыватнае сямейнае жыццё. Першая жонка вялікага князя – Вільгельміна Гесэн-Дармштацкая – памерла родамі, другі шлюб з прынцэсай Даратэяй Вюртэмбергскай стаў шчаслівым. Муж і жонка вельмі любілі адзін аднаго, у іх нарадзілася дзесяць дзяцей, але дваіх старэйшых сыноў – Аляксандра і Канстанціна – забрала ў бацькоў і выхоўвала сама бабуля – імператрыца, што яшчэ больш ускладніла адносіны Паўла з маці.

“... Вымушаная бяздзейнасць мучыла цэсарэвіча, абражала і кранала яго самалюбства, выклікала ў ім цяжкае пачуццё крыўды. “Я трыццаць гадоў без усялякай справы”, – з горыччу пісаў ён графу М.П. Румянцаву”. Яшчэ больш зневажальным стала становішча Паўла, калі ён даведаўся, што Кацярына мае намер абвясціць сваім пераемнікам не яго, а ўнука Аляксандра. Ці можна здзіўляцца таму, што добрыя імкненні яго душы апынуліся “ссунутымі”, саступіўшы месца падазронасці, нецярпімасці, ярасным выбухам гневу? Пасля смерці Кацярыны (6 лістапада 1796 года) уладаром велізарнай імперыі стаў чалавек з парушанай душэўнай раўнавагай.

Чатыры гады праўлення Паўла сталі вялікім выпрабаваннем для яго падданых. “...Уступіўшы на прастол з прадузятасцю супраць усіх кацярынінскіх парадкаў, Павел Пятровіч з дзіўнай паспешнасцю ўзяўся за подзвіг “лячэння” Расіі. Перамены здзяйсняліся не гадамі, не месяцамі, а гадзінамі. Была аб’яўлена бязлітасная вайна круглым капелюшам, адкладным каўнярам, фракам, камізэлькам, ботам з адваротамі, панталонам. Ужо 8 лістапада на вуліцах Пецярбурга паліцыя зрывала з ашаломленых мінакоў круглыя шапкі, рвала камізэлькі, зразала з фракаў адкладныя каўняры... Дэспатызм, які абваліўся на ўсё і крануў самыя нязначныя бакі штодзённага жыцця, даў адчуць сябе тым больш хваравіта, што ён выявіўся пасля цэлага перыяду поўнай асабістай свабоды”.

“...Надышло іншае стагоддзе, іншае жыццё, іншае быццё...”.

“...Кожную раніцу, ад генерала да прапаршчыка, усе адпраўляліся на непазбежны вахтпарад, як на лобнае месца. Ніхто не ведаў, што яго там чакае: хуткае ўзвышэнне, ссылка ў Сібір, зняволенне ў крэпасці або нават цялеснае пакаранне. Недарэчная дысцыпліна, пастаяннае вучэнне, бясконцыя спагнанні і пакаранні, што пераходзілі ўсякія межы, прымусілі дваран натоўпамі бегчы з ваеннай службы, якая ў мірны час уяўляла ў тысячу разоў больш небяспекі за самую лютую вайну... Упаў дух, пачалося абурэнне... Наступіў “хаос поўны”. Гэта толькі некаторыя водгукі сучаснікаў.

Атмасфера абвастралася не толькі ў грамадстве, але і ў сям’і імператара: Павел стаў падазраваць у загаворы з мэтай звергнуць яго сваіх сыноў – Аляксандра і Канстанціна і нават імператрыцу Марыю Фёдараўну. Сапраўдным загаворшчыкам, на чале якіх стаяў ваенны губернатар Пецярбурга граф П.А. Пален, заставалася зрабіць апошні крок.

Партрэт Паўла I, створаны, магчыма, Сцяпанам Шчукіным, – адзін з самых выдатных у рускім выяўленчым мастацтве канца XVIII стагоддзя. (У Нацыянальным мастацкім музеі захоўваецца паўтарэнне “Гатчынскага варыянта” партрэта 1797 г., які знаходзіцца ў Паўлаўскім палацы-музеі. Партрэт неаднаразова паўтараўся і вар’іраваўся мастаком).

Яго адрознівае смелая прастата кампазіцыйнага рашэння: абапіраючыся на кій, імператар у мундзіры палкоўніка Праабражэнскага палка стаіць у пустой серабрыста-мільготкай прасторы. Адсутнасць характэрнага для параднага партрэта ўрачыстага інтэр’ера і атрыбутаў улады дазваляе засяродзіць увагу на галоўным – незвычайна выразным твары. Павел ведаў, што непрыгожы, амаль агідны, часам сам жартаваў са сваёй знешнасці (аднойчы, гледзячы на сябе ў люстэрка, сказаў: “Добры для партрэта!”). Шчукін перадае няправільнасць яго рысаў вельмі далікатна, з вялікім тактам, павярнуўшы галаву мадэлі ледзь направа, што дазваляе зрабіць выключную “кірпатасць” Паўла менш прыкметнай і перш за ўсё адчуць на сабе яго жывы ўважлівы позірк.

Вялікай вартасцю твора з’яўляецца бездакорная дакладнасць і выразнасць малюнка. Мастак па-майстэрску перадае фактуру муаравай андрэеўскай стужкі, што ўпрыгожвае мундзір, і залатога галуна на трохвуголцы, бляск каштоўных камянёў мальтыйскага крыжа (імператар, захоплены ідэаламі сярэднявяковага рыцарства, быў гросмайстрам Мальтыйскага ордэна). У вытанчанай колеравай гаме гарманічна спалучаюцца серабрыста-шэры, палевы, зялёны, чырвоны, сіні.

Партрэт напісаны з несумненнай сімпатыяй і дзіўнай унутранай свабодай. Павел цікавы мастаку як асоба, і Шчукіну ўдалося многае зразумець у складаным характары імператара. Майстар стварае вобраз чалавека, у якім розум, абражанае самалюбства, наравістасць злучаюцца з душэўнай далікатнасцю і ранімасцю. У ганарлівай позе Паўла ёсць некаторая бравада, быць можа, жаданне як бы зацвердзіць сябе, што нарэшце стаў самадзержцам пасля столькіх гадоў забыцця.

Ажыццявіць задуманыя рэформы Паўлу было не дадзена, у яго дзеяннях было больш парыву, чым цвярозага разліку, невыпадкова А.С. Пушкін назваў яго “наш рамантычны імператар”. Менавіта такім Павел паўстае перад намі на партрэце, створаным Шчукіным. У яго разуменні вобраза, вастрыні і глыбіні характарыстыкі мадэлі ёсць несумненнае прадчуванне рамантызму – новага кірунку мастацкага мыслення, які прыйшоў у рускую культуру на рубяжы XVIII–XIX стагоддзяў.

М.А. Шчарбакова