Размер шрифта:
A
A
A
Цвет сайта:
Ц
Ц
Ц

Беларуска-шведскій праект "IncArtLab": музейны перформанс як сродак інклюзіўнай камунікацыі

Аналіз ўнікальнай методыкі ўспрымання твораў выяўленчага мастацтва людзьмі з абмежаванымі магчымасцямі праз пастаноўку інклюзіўных музейных перформенсаў, выпрацаваную спецыялістамі грамадскай арганізацыі ShareMusic & Performing Arts і куратарамі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь у праекце "IncArtLab" (2017–2018). Разглядаюцца асноўныя прынцыпы і механізмы стратэгіі сінтэзу музыкі, танца, руху, мультымедыя як элементаў перформансу для разумення арт-аб’ектаў і адаптацыі людзей з інваліднасцю ў музейнай прасторы.

Сумесны беларуска-шведскі праект “Інклюзіўная мастацкая лабараторыя”, які стартаваў у 2017 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь і рэалізуецца сумесна са шведскай грамадскай арганізацыяй ShareMusic & Performing Arts (кіраўнік Сафія Аляксандэрсан) пры падтрымцы Шведскага інстытута, быў разлічаны на паўтара года. Ставіліся дзве задачы: аб’яднанымі намаганнямі распрацаваць нетрадыцыйныя для музейнай справы метады працы з асаблівай аўдыторыяй наведвальнікаў – маладымі людзьмі з абмежаванымі магчымасцямі – і пасля прапагандаваць найбольш удалыя вынікі эксперыментаў прадстаўнікам музейнай супольнасці Беларусі праз семінары і трэнінгі.

Мэта праекта – навучыць наведвальніка бачыць твор мастацтва нестандартна, адкрываючы ў ім новыя сэнсы. Навацыі складаліся ў комплексным выкарыстанні музыкі, спеваў, харэаграфіі і пантамімы для пастаноўкі музейнага перформансу – асобай формы сучаснага мастацтва. Вопыт такой працы шырока выкарыстоўваецца ў культурных установах Швецыі і быў папярэдне вывучаны на 5-дзённай насычанай падзеямі стажыроўцы чатырох музейных куратараў у музеях, бібліятэках і культурных цэнтрах трох гарадоў Швецыі – Стакгольма, Ёнчэпінга і Мальмё ў лістападзе 2017 года.

За аснову эксперыментаў былі ўзяты прынцыпы найбольшай разнастайнасці практык і форм работы: пры нязменных музейных куратарах – зменныя каманды людзей з рознымі абмежаваннямі (парушэннямі слыху, зроку, рухомасці, інтэлекту), запрошаных з тэрытарыяльных Цэнтраў дзённага знаходжання інвалідаў, розныя пляцоўкі ў Мінску і Магілёве і, адпаведна, іншыя формы музейнага перформансу пад кіраўніцтвам зменных (усяго 9-ці) творчых цьютараў са Швецыі.

Праект меркаваў 4 штоквартальныя трохдзённыя лабараторыі з абавязковым удзелам беларускіх асістэнтаў – кампазітараў, рэжысёраў, музыкантаў, мастакоў і валанцёраў, якія суправаджаюць бацькоў, сацыяльных работнікаў, перакладчыкаў з англійскай мовы і сурдаперакладчыкаў. Тры дні міжнародная каманда знаходзілася ў музеі. Тут жа праходзілі як рэпетыцыі, так і паказ канчатковага прадстаўлення, звесткі аб якім распаўсюджваліся праз сайт музея і сацыяльныя сеткі. Харчаванне ўдзельнікаў ажыццяўлялася ў музейным альбо бліжэйшым кафэ. Усяго ў лабараторыях у двух гарадах за паўтара года прынялі ўдзел 110–115 чалавек.

У якасці крэатыўных куратараў (цьютараў) з боку ShareMusic & PerformingArts прыцягваліся вядомыя ў Швецыі музыканты, харэографы і кампазітары, сярод якіх было некалькі маладых харызматычных мужчын, што бывае адносна рэдка ў амаль выключна жаночых калектывах беларускіх музеяў. Імі сталі спецыяліст па мультыплікацыйнай графіцы, анімацыі, інтэрактыўным дызайне Хелен Берг; кампазітар і музыкант Томас Хюленвік; асістэнт творчых кіраўнікоў Ёхана Хан (1-я Лабараторыя, Мінск); харэограф і танцоўшчыца Хелен Карабуда і музыкант, кампазітар Юнас Юнасан (2-я Лабараторыя, Мінск); музыканты – Юнас Ларсан, заснавальнік групы сучаснай класічнай музыкі Gageeg, і Поль Батэн, кампазітар і музычны прадзюсар (3-я Лабараторыя, Мінск); саўнд-кампазітар Ян Карлеклеў; спецыяліст па камп’ютарнай музыцы і рэжысёр Оса Ёханесан (4-я Лабараторыя, Магілёў). Іх праца праходзіла ў цесным супрацоўніцтве з маладымі беларускімі асістэнтамі – кампазітарам Марынай Лукашэвіч і музыкантам са слабым зрокам Янам Ганчаровым, рэжысёрам сацыяльнага тэатра Валянцінай Мароз, мастаком-манументалістам Васілём Зянько. Працэс рэпетыцый удзельнікаў Лабараторый старанна дакументаваны: фатаграфаваўся і здымаўся на відэа, у выніку чаго з’явілася некалькі тэкстаў, цізераў і восем 5- і 26-хвілінных відэаролікаў (1).

Ужо першы вопыт зносін паказаў памылковасць перакананняў, што людзям з інваліднасцю ў музеі патрэбны толькі пандусы і безбар’ернае асяроддзе. Вядома, патрэбныя і яны, але самае важнае для людзей з абмежаваннямі – гэта быць у соцыуме, адчуваць сябе раўнапраўнымі, слухаць і гаварыць пра выяўленчае мастацтва, пра якое звычайна ніхто не з імі не гаворыць. Першы вопыт удзелу маладых інвалідаў у Лабараторыях – наведванні мастацкага музея. Для нас, музейшчыкаў, гэта стала асаблівым выклікам: як гаварыць пра мастацтва, калі твой наведвальнік нічога не чуе ці амаль нічога не бачыць, дрэнна запамінае? Унікальная методыка шведскіх куратараў, выпрацаваная за 15 гадоў практыкі, на жаль, навукова не апісаная і не апрацаваная, паказала сваю прадуктыўнасць. Не з’яўляючыся арттэрапеўтычнай практыкай, яна накіравана на сумеснае пераадоленне страхаў, няўпэўненасці ў сабе, упэўненасці ў сваіх сілах і магчымасці паказаць, на што мы здольныя разам. Нездарма галоўнай рэакцыяй нашых гасцей ды і нас саміх было здзіўленне і радасць: “Аказваецца, я многае магу!”.

Фармат перформансу быў абраны невыпадкова: гэта адна з форм сучаснага мастацтва ХХ стагоддзя – гульня, цырыманіял, які мае і ў звычайным жыцці людзей важную ролю. Гэта – рытуал публічнага дзейства, “у якім культура асаблівым чынам дае аб сабе знаць” (2). У Беларусі ёсць вопыт правядзення мастацкіх перформансаў у прасторы выставачнай залы або музея (мастачка-канцэптуаліст Людміла Русава, 1954–2010) і цэлага фестывалю перформансу “Навінкі”, шмат такіх дзействаў праходзіць у Музеі Заіра Азгура ў Мінску. Але гэта аўтарскія перформансы, дзе ў аснове асоба акцёра або мастака-перформера. А ў галіне стварэння музейнага перформансу Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, напэўна, выступае піянерам, як і культурная арганізацыя ShareMusic & Performing Arts, для якой вопыт працы ў буйным мастацкім музеі таксама быў першым. Што ж такое музейны перформанс?

Музейны перформанс мяняе ролевыя ўстаноўкі: наведвальнік становіцца актыўным акцёрам ці гледачом, а прастора музея – сцэнай. Сам факт такога ўзаемадзеяння з творам мастацтва парушае звыклыя ролі: мастак – дэміург, музейны куратар – медыятар, глядач – пасіўны спажывец мастацкіх ідэй “без права голасу”. Перфоманс у музеі – здзяйсненне дзеяння ля твора мастацтва, спроба вывучыць і перадаць яго сэнс невербальнымі метадамі. У ім заняты некалькі чалавек з рознымі ролямі, хоць адразу ж вызначаецца найбольш крэатыўны ўдзельнік, які бярэш на сябе функцыі “рэжысёра”. Паміж усімі ўдзельнікамі гэтага камунікатыўнага акта ствараецца асаблівае поле напружання, прастора агульных намаганняў. З аднаго боку, гэта падрыхтаванае, задуманае, адрэпеціраванае дзейства, паўторанае ўсімі ўдзельнікамі, з другога боку, яно праходзіць у рэальным часе і адкрыта ўсім непрадбачаным абставінам. Адсюль яго непрадказальнасць і спантаннасць. Перформанс цесна звязаны з праблемамі жывапісу авангарду: у ім таксама маніфестуецца пераадоленне жывапіснай прасторы карціны, выхад да яе канструкцыі – асноўнай тэндэнцыі авангарднага мастацтва. Але па-сапраўднаму дакрануцца да твора мастацтва, пражыць яго можна толькі “адчуўшы” яго, прапусціўшы праз сябе. Перформанс мяркуе публічнасць паказу, назіральнікаў – іншых наведвальнікаў музея або спецыяльна запрошаных гасцей. Без іх няма тэатральнасці і відовішчнасці. Гэта аказалася важным і цікавым і для звычайных людзей, і людзей з абмежаваннямі.

“Сыграная карціна” – асобы спосаб яе перажывання і інтэрпрэтацыі, больш складаны, які патрабуе элементарных навыкаў рэжысуры. Асабліва гэта тычыцца твораў са складанай няўлоўнай сімволікай або абстрактнага жывапісу. На гэтым этапе ўсе разлічваюць на дапамогу музейных куратараў: спачатку карціну або скульптуру падрабязна (адмысловымі методыкамі аўдыядэскрыпцыі або на мове жэстаў, ці “яснай мовай”) апісваюць усім удзельнікам, тлумачаць яе сэнс, распавядаюць яе гісторыю, біяграфію мастака. Наступны этап асваення карціны – агульнае абмеркаванне ідэі і сэнсу твора, спосабаў яго перадачы метадам перформансу, ролі кожнага ў міні-спектаклі, узгодненасці і падбору музыкі. Члены міжнароднай каманды, падзеленыя на невялікія групы, станавіліся творцамі, раўнапраўнымі ўдзельнікамі працэсу. Кожны ўдзельнік мог прапанаваць сваё разуменне твора, улавіць новыя і нечаканыя сэнсы, часам нестандартныя і парадаксальныя для саміх музейных куратараў.

Варта адзначыць пяць этапаў працы: знаёмства – абмеркаванне твора – пастаноўка – агучванне – уласна ўяўленне перад гледачамі.

“Музейны” перформанс перакладае на іншыя мовы асаблівы тэкст выяўленчага мастацтва. Гэта рашучая інтэрвенцыя ў звыклую “музейную цішыню”. Музейная прастора ператвараецца ў рэпетыцыйную залу, напаўняецца шумам, смехам, тупатам і музыкай. Цікава, што, насуперак сумненням, ніводнай скаргі ад іншых наведвальнікаў не паступіла. Вось як пра гэта сказала ўдзельніца 1-й інклюзіўнай Лабараторыі, невідушчая піяністка, 23-гадовая Марыя Рудко: ...для нас гэта было нечаканым і дзіўным. Я ўяўляю, як гэта было дзіўна для наведвальнікаў, таму што залы (а мы працавалі ў дзвюх залах) не зачыняліся на гэты перыяд... Адным з заданняў было выбраць новы ракурс прагляду твора, і мне сказалі, што іншыя наведвальнікі міжволі таксама стараліся прыняць такую ж позу. Ім было цікава таксама... (3).

У чым роля міжнароднай каманды цьютараў? Імкненне далікатна і ненадакучліва прапанаваць нечаканы, спантанны, нетрадыцыйны погляд на твор мастацтва з нязвыклага ракурсу шляхам канструявання “іншай” самаробнай музыкі і руху. Перформанс, акрамя забавы, выконвае і другія функцыі: інфармаванне, настаўленне, навучанне. Ён набывае новую якасць. Прымушае паглядзець на творы мастацтва свежым поглядам. Музеі сучаснага мастацтва даўно ўжо здымаюць так званыя “вяўленчыя анімацыі” – ролікі і кліпы, інтэрпрэтацыі вядомых твораў праз мультыплікацыю, якая дае аўтарскі суб’ектыўны погляд на карціну, іранічны, часам на мяжы сцёбу. Тут жа новыя сэнсы нараджаюцца разам, спантана ў атмасферы даверу, павагі да кожнага меркавання. Галоўныя складнікі методыкі інклюзіўных Лабараторый:

- папярэдні выбар і ацэнка пляцовак у музеі, прычым высветлілася, што наяўнасць вялікіх залаў зусім неабавязкова;

- знаёмства з камандай (17–24 чалавекі) у агульным коле праз дэманстрацыю і паўтарэнне ўсімі ўдзельнікамі індывідуальнага руху або жэсту, пластычнай пантамімы, што разнявольвае ўсіх удзельнікаў;

- прынцып “уключанага назірання” і “насычанага эмоцыямі апісання”, дзе музейным куратарам апісваецца для ўсіх не толькі сюжэтны бок (калі ён ёсць), але і ўлоўліваюцца асноўныя сэнсы карціны, яе эмацыянальнае ўздзеянне на гледача. Часта прапаноўвалася знайсці вызначэнні, метафары, эпітэты, асацыяцыі, гукі, уласную гісторыю твора;

- натуральнае і шмат у чым нечаканае для іх саміх ўключэнне ў працэс дзеяння Лабараторый так званых “назіральнікаў” – сацыяльных работнікаў, якія суправаджаюць бацькоў, перакладчыкаў, студэнтаў-валанцёраў, якое і рабіла гэтыя Лабараторыі сапраўды інклюзіўнымі;

- стварэнні групавых скульптур (нешта падобнае на “жывыя карціны” XIX стагоддзя), якія мяркуюць імправізацыю кожнага ўдзельніка. Важную ролю адыгрывае тактыльнае ўзаемадзеянне ўсіх удзельнікаў, свядомага і добраахвотнага парушэння межаў асабістай прасторы, якое вядзе да даверу і эмацыянальнаму расслабленню;

- стварэнне гукавога суправаджэння твора мастацтва праз сумесныя спевы і канструяванне музыкі ўсёй камандай (спевы, тупат, рытміка воплескаў, шамаценне паперы, гукаў тэрменвокса, ударных), у тым ліку і на мове жэстаў, што неверагодна згуртавала ўсіх удзельнікаў, якія паспрабавалі новую невядомую мову і ўсвядомілі яе прыгажосць і сімвалічнасць;

- стымуляцыя мультысенсорнага ўспрымання твора мастацтва. Здаецца, што вопыт наведвання музея выключна візуальны, аднак на самай справе задзейнічаюцца самыя розныя органы пачуццяў. Наведвальнік адчувае ўздзеянне разнастайных стымулаў: візуальных, аўдыяльных, нюхальных, тактыльных і нават смакавых (перапады тэмпературы падчас пераходу ў залы новага корпуса, шум вентыляцыі, пахі кавы з музейнага кафэ);

- актыўнае выкарыстанне мультымедыя – “музычных” планшэтаў, ролікаў, створаных з дапамогай адмысловай камп’ютарнай праграмы, метаду, які выклікаў асаблівы ажыятаж ва ўсіх без выключэння ўдзельнікаў Лабараторыі. У адрозненне ад “вяўленчай анімацыі” тут прапаноўвалася “зрэжысіраваць і сыграць сцэнку” пры дапамозе мультымедыя, літаральна пранікаючы ў яе структуры віртуальна, насяліўшы яе сабой. “Ужыванне ў карціну” ператвараецца ў вясёлую ролевую гульню, дзе кожны персанаж-удзельнік дае волю ўяўленню і пачуццю гумару. Так адбылося са спакойным пейзажам народнага мастака Беларусі Анатоля Бараноўскага “Кветкі Браслаўшчыны”, які ўдзельнікі каманды, уключыўшы фантазію, насялілі персанажамі: кампаніяй падчас адпачынку на прыродзе, стварыўшы нечаканыя рашэнні, што ідуць насуперак стэрэатыпам і звыклым устаноўкам. Прысутнасць “iншага”, непадобнага прыводзіць да тонкага псіхалагічнага і энергетычнага абмену паміж удзельнікамі, якія вымушаныя разумець сябра ў рамках пададзенай задачы. Перформанс спрыяе групавой салідарнасці, згуртаванню ўсіх членаў маленькага калектыву. У ім цэніцца адсутнасць строгай іерархіі, адыход ад падпарадкаванасці, залежнасці, роўнасць усіх удзельнікаў, непасрэднасць, аўтэнтычнасць, спантаннасць, імправізацыйнасць, разняволенне кожнага ўдзельніка.

Такім чынам, перфоманс у музеі больш апелюе не да пантамімы або тэатра як гукавай тэкставай драме, а да старажытнага рытуалу або нават да “рэлігійнай містэрыі” – як назваў фінальны перформанс беларускі паэт Алесь Разанаў. Сучасны тэарэтык перформансу Э. Фішэр-Ліхтэ адзначыла такі важны складнік сённяшняга перформансу, як luminal expierence, паняцці пераходу – вопыт пераходу або парогавыя перажыванні, звязаныя з абрадамі ініцыяцыі, смерці або любові (4). Перформанс – камунікатыўнае мастацтва, у ім важны сам факт сустрэчы фізічнага і непасрэднага ўзаемаўплыву людзей. Удзельнікі ўваходзяць у яго са сваімі ўяўленнямі, навыкамі, намерамі, жаданнямі, надзеямі, але дзейства гэта валодае асаблівай пераўтваральнай здольнасцю.

Перформанс лічыцца паспяховым, калі гледачу ўдаецца адысці ад штодзённай свядомасці і перажыць вопыт “люмінальнасці”, як рытуальнага дзейства, перажывання; калі звычайнае ўспрымаецца незвычайным; калі ў гледача і ўдзельніка з’яўляецца адчуванне чараўніцтва – уражанні, узрушэнні, эстэтычнае захапленне, яркае перажыванне ад убачанага, стварэнне эмацыянальнага рэзанансу пры дапамозе цялесных дзеянняў, музыкі, касцюмаў, рухаў. Асабліва моцнае эмацыянальнае ўздзеянне, варта прызнаць, аказвае музыка, складзеная сумесна, на вачах удзельнікаў. Дзейснасць шведскай методыкі даказвае тая акалічнасць, што кожная Лабараторыя пры розных цьютарах і разнастайнасці стратэгій нязменна гарантавала гэта адчуванне вельмі каштоўнага, яркага і хвалюючага вопыту.

Праект паказаў дзейснасць нечаканай і вельмі сучаснай стратэгіі работы з маладымі людзьмі з асаблівымі патрэбамі. Памяншаючы колькасць правілаў і кіраўніцтва, цьютары спрабавалі зрабіць так, каб на музейнай пляцоўцы (нягледзячы на шэраг забаронаў, натуральных для ўсіх музеяў) было больш свабоды, каб удзельнікі былі адкрытымі і не баяліся дапусціць памылку. “Кантакт паміж удзельнікамі знайшоўся вельмі хутка, і мне стала ясна, што ўвогуле асаблівых перашкодаў-то і няма. Здавалася, як я, невідушчая, магу кантактаваць з глухімі, а вось магу, аказваецца... Не зусім дакладна і не з першага разу, вядома, але тым не менш..., са здзіўленнем адзначыла Марыя Рутко.Некаторыя прыёмы Лабараторый я падгледзела, каб прымяніць у сваім тэатры, сказала рэжысёр сацыяльнага тэатраВалянціна Мароз.

Вынікам эксперыментальных лабараторый стала ўсеагульнае перакананне, што прастора музея не толькі ў стане даць мноства разнастайных магчымасцяў для прынцыпова новых мадэляў камунікацыі, але дае незлічоныя і часта нечаканыя адкрыцці, фарміруе новыя ідэі і нараджае раней невядомыя эмоцыі і адчуванні. Здзейсніўся падрыў чаканняў і ўяўленяў аб тым, што можа рабіць у музеі чалавек з інваліднасцю. З 4-х музейных Лабараторый арганічна выраслі яшчэ тры інклюзіўныя праекты – стварэнне серыі тактыльных карцін “І адчуваючы, бачыць…” Васіля Зянько, запіс экскурсіі па музеі на мове жэстаў, музейны занятак для невідушчых “ХХ стагоддзе на далонях” з выкарыстаннем тактыльных мадэляў, выстава “Мара” глухіх студэнтаў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (2018). Экспертамі і паплечнікамі ўсіх іх выступілі ўдзельнікі Лабараторый. Паміж членамі каманды завязаліся творчыя і сяброўскія сувязі, пастаянныя кантакты ў сацсетках, сумесныя прагулкі. Тэме інклюзіі сталі прысвячаць семінары, сімпозіумы, круглыя сталы і дыскусіі не толькі ў Мінску, але і ў рэгіёнах – Мазыры і Гомелі. Інклюзія стала адным з важных напрамкаў развіцця Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Далёкая мэта – адсутнасць маркіроўкі мастацкіх праектаў, выстаў і мерапрыемстваў як інклюзіўных, бо праўдзівая інклюзія натуральная і непрыкметная.

Надзея Усава, вядучы навуковы супрацоўнік НММ РБ, Мінск, Беларусь

 

Спасылкі

  1. Электронны рэсурс: сайт Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь https://www.artmuseum.by/ru
  2. Рыжакова С.Е., Сироткина И.Е. Performance studies: концепция и исследовательские подходы. // Обсерватория культуры. 2016. – Т. 13. – № 6. С. 726–733
  3. Інтэрв’ю (фрагмент) з невідушчай піяністкай Марыяй Рудко, педагогам спецыялізанай СШ № 188 г. Мінска. Снежань 2017. Дыктафонны запіс.
  4. Макгініс Р. ДОСТУП У МУЗЕЙ І АГЛЯД ЭКСПАЗІЦЫІ ЛЮДЗЕЙ СА СЛАБЫМ ЗРОКАМ І НЕВІДУШЧЫХ НАВЕДВАЛЬНІКАЎ НА ПРЫКЛАДАХ МУЗЕЯ МЕТРАПОЛІТЭНА (Нью-Ёрк, ЗША). // МУЗЕЙ АДЧУВАННЯЎ: НАВЕДВАЛЬНІКІ З ДРЭННЫМ ЗРОКАМ І НЕВІДУШЧЫЯ. ВОПЫТ МУЗЕЯ СУЧАСНАГА МАСТАЦТВА «ГАРАЖ». Музей сучаснага мастацтва «Гараж», Масква, 2018. Интэрнэт-рэсурс: http://specialview.org/metronic/uploads/metodic.pdf. Рэжым доступу: 2018
  5.