Да 125-годдзя з дня нараджэння Зінаіды Яўгенаўны Серабраковай (1884–1967) Да 125-годдзя з дня нараджэння Зінаіды Яўгенаўны Серабраковай (1884–1967)

У рускім мастацтве пачатку XX стагоддзя цяжка знайсці іншага мастака, чыё бачанне свету было б такім ціхамірна-радасным, так ахоплена верай у светлыя вытокі жыцця. Пазбегнуўшы спакусы «навейшымі» плынямі і кірункамі, якія ўзнікалі на заломе стагоддзяў, Серабракова ў сваёй творчасці захавала вернасць тым класічным традыцыям, у якіх была выгадавана.

Маці Зінаіды Яўгенаўны Кацярына Мікалаеўна паходзіла са славутага роду Бенуа, які даў рускай культуры цэлае сузор’е выдатных мастакоў. Прадзед – Альберт Кавас – архітэктар, адзін са стваральнікаў Вялікага тэатра ў Маскве. Дзед – Мікалай Лявонцьевіч Бенуа – прафесар, акадэмік, старшыня Пецярбургскага таварыства архітэктараў. Яго сыны – родныя браты Кацярыны Мікалаеўны: Аляксандр Мікалаевіч – мастак, графік, гісторык мастацтва, адзін з арганізатараў «Мира искусства»; Лявонцій Мікалаевіч – архітэктар, прафесар Імператарскай Акадэміі мастацтваў; Альберт Мікалаевіч – старшыня Рускага таварыства акварэлістаў. Сама Кацярына Мікалаеўна ў маладосці наведвала класы Акадэміі мастацтваў, пісала алеем і акварэллю. Па выразу аднаго з сучаснікаў, дзеці ў сям’і Бенуа «нараджаліся з алоўкам у руцэ». Не меней вядомым быў і бацька будучай мастачкі – скульптар Яўген Аляксандравіч Лансерэ. Пасля яго смерці Кацярына Мікалаеўна з шасцю дзецьмі (Зіне – самай малодшай – было два гады) пасялілася ў Пецярбургу ў доме М.Л. Бенуа. Панаваўшы тут дух высокага мастацтва быў тым жыватворным асяроддзем, у якой развіваліся мастацкія здольнасці дзяцей: брат Зінаіды Яўгенаўны Мікалай пасля стаў архітэктарам, Яўген – жывапісцам і графікам.

Маляванне з дзяцінства стала любімым заняткам Зіны Лансерэ. Скончыўшы ў 1901 годзе гімназію, яна паступіла ў прыватную мастацкую школу кн. М.К. Ценішавай, але неўзабаве разам з маці і сёстрамі адправілася ў Італію, дзе на свае вочы ўбачыла выдатныя тварэнні вялікіх майстроў эпохі Адраджэння. Вярнуўшыся ў Пецярбург у 1903 годзе, два гады займалася ў майстэрні вядомага партрэтыста І.Э. Браза. Увосень 1905 года Зінаіда Яўгенаўна ўзяла шлюб з Б.А. Серабраковым і разам з ім паехала ў Францыю, дзе правяла некалькі месяцаў, вывучаючы жывапіс у адной з мастацкіх студый Парыжа. З французскіх майстроў наймацнейшае ўражанне на яе зрабілі Франсуа Міле і Агюст Рэнуар.

У лютым 1909 года ў Пецярбургу на выстаўцы «Саюза рускіх мастакоў» З.Я. Серабракова ўпершыню прадставіла 14 твораў, з якіх асабліва вылучылася карціна «За туалетам» (знаходзіцца ў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі). Створаны ў ёй вобраз самой мастачкі, які ззяе маладосцю і радасцю жыцця, пакарае жывапісным майстэрствам і дзіўнай свежасцю пачуцця. Адчуванне быцця як гармоніі свету і чалавека, уменне знайсці паэзію і прыгажосць у простым і звыклым Серабракова ператварыла ў класічна ясныя мастацкія формы, што адрозніваліся чысцінёй ліній, гучнасцю колеру, светлым эмацыянальным ладам.

У зборы Нацыянальнага мастацкага музея знаходзяцца чатыры творы З.Я. Серабраковай.

З партрэта Яўгена Залатарэўскага (1922 г., палатно, алей) на нас задуменна глядзіць цёмнавалосы падлетак, які сядзіць за сталом перад раскрытай кнігай. Тонкія рысы твару поўныя высакароднасці і годнасці, сур’ёзны погляд глыбокіх карых вачэй.

Светлы паэтычны настрой, навеяны кнігай, надае абліччу хлопчыка дзіўную адухоўленасць, на нашых вачах як быццам здзяйсняецца таінства абуджэння душы. Успамінаецца пушкінскае: «…в те дни, когда мне были новы все впечатленья бытия…» Навакольны свет здаецца нязведанай планетай, поўнай таямніц і загадак. Можа таму ў цёмна-сінім колеры фону можна адчуць бяздоннасць Космасу, бязмежнасць Сусвету, дзе шумяць акіяны і вабяць далёкія зоркі. У радасным гучанні сіняга і белага колераў, у пругкім рытме ліній нараджаецца абаяльны вобраз Юнацтва з яго душэўнай чысцінёй і адкрытасцю свету.

З асаблівай цёплынёй Серабракова адлюстроўвала сваіх дзяцей, якіх у яе было чацвёра: хлопчыкаў – Шуру і Жэню, і дзяўчынак – Тату і Кацю. Зінаіда Яўгенаўна малявала іх, пачынаючы з першых дзён жыцця; падрастаючы, яны пазіравалі ёй для вялікіх кампазіцый.

Карціна «Каця з нацюрмортам» (палатно, алей) напісана ў 1923 годзе. На ёй намалявана малодшая дачка мастачкі Кацярына Барысаўна Серабракова (нарадзілася ў 1913 годзе, з 1928 гада жыве ў Парыжы).

У кампазіцыі з вялікім майстэрствам злучаны некалькі жанраў: дзяўчынка чысціць яблык за сталом, на якім «смачна» раскладзена разнастайная ежа. Незвычайны ракурс – мы глядзім на стол крыху зверху – дазваляе ўважліва разгледзець намаляваны на першым плане пышны нацюрморт. Захопленыя энергічным лінейным рытмам акруглыя формы аранжавых рэпак, жоўтых яблыкаў, каляровай капусты, ружовай і белай радыскі, фарфоравых талерак утвараюць на палатне складаны вытанчаны ўзор. Выдатна перададзена натуральная, грацыёзная постаць Каці. Плыўныя, гнуткія лініі яе спіны і рук паўтараюцца ў грэбні вялікага качана сіне-ліловай капусты, складках белага абруса, выгібах серабрыстых шчупакоў, якія ляжаць на вялікім блюдзе. Гармонія чыстых яркіх колераў стварае бадзёры жыццярадасны настрой. Вобраз дзяўчынкі сярод цудоўных дарункаў прыроды ззяе чысцінёй і свежасцю летняй раніцы. Юнае жыццё, натхнёнае пяшчотнай матчынай любоўю, усміхаючыся, глядзіць на нас з карціны.

У 1920-я гады ў творчасці Серабраковай з’явіліся вобразы балерын-танцоўшчыц пецярбургскага Марыінскага тэатра. Серабракова ведала і любіла тэатр з дзяцінства. У сям’і Бенуа, дзе яна расла, існаваў сапраўдны культ сцэны. Дзядзька Зінаіды Яўгенаўны Аляксандр Мікалаевіч Бенуа быў адным з самых вядомых майстроў тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. У харэаграфічным вучылішчы займалася старэйшая дачка Таня.

На працягу некалькіх гадоў Серабракова прыходзіла ў тэатр перад спектаклямі і рабіла замалёўкі балерын, якія апраналіся і грыміраваліся.

Мастачка стварала не толькі партрэты артыстаў балета, але і кампазіцыі, якія перадавалі атмасферу артыстычных прыбіральняў. Да ліку такіх твораў адносіцца карціна «У балетнай прыбіральні» (1922–24 гг., фанера, тэмпера, гуаш).

Яркае святло лямпаў асвятляе падзелены перагародкамі прасторны пакой з грымёрнымі столікамі і вялікімі люстэркамі. На старадаўняй канапе, падлозе, крэслах ляжаць капялюшныя кардонкі, скрынкі, тэатральныя касцюмы. Балерына, стоячы да гледача спіной, завяршае свой туалет, яе грацыёзная фігурка ў лёгкай пачцы нагадвае парцалянавую статуэтку. Кампазіцыю адрознівае свабодная, вытанчаная манера пісьма. У каляровай гаме гарманічна спалучаюцца вохрыста-карычневыя, сера-блакітныя, цёмна-чырвоныя тоны.

Вялікае месца ў творчасці Серабраковай займае пейзаж. Яна шмат працавала з натуры ў любімым Няскучным – маёнтку пад Харкавам, дзе з захапленнем пісала квітнеючыя сады, палі, раллю, стагі сена. У Царскім Сяле і Гатчыне яе прыцягвалі помнікі архітэктуры, паркі, інтэр’еры палацаў. Жывучы з 1924 года за мяжой, мастачка пісала пейзажы Францыі, Італіі, Швейцарыі.

«Пейзаж з дрэвамі» (папера, тэмпера), створаны ў 1909 годзе, захоўваецца ў калекцыі музея. Высокія горы, ахутаныя бэзавай імгой, утвараюць глыбокую чашу, на дне якой растуць два вялікія дрэвы. Сваімі формамі яны нагадваюць казачных жар-птушак, што распасціраюць крылы: як віхура імклівыя буйныя размашыстыя мазкі, «якія ствараюць» іх іржава-залатую восеньскую лістоту. Шырокая абагульненая манера ліста, стрыманая калеравая гама вохрыстых, карычневых, шэрых, бэзавых тонаў надае пейзажу велічны, урачысты характар.

Свет вобразаў, створаных З.Я. Серабраковай, надзіва гарманічны, поўны трапяткога стаўлення да жыцця. Адзін з крытыкаў, добра які ведаў творчасць мастачкі, сказаў пра яе выдатныя словы: «…яна незвычайна сучасная, але сучаснасць яе звязана з вечнасцю…»

Вярнуцца >>