Віртуальная выстаўка Віртуальная выстаўка

Маці Божая Адзігітрыя Смаленская з Дубянца XVI ст.

Гісторыя аднаго твора

 

Радуйся, огнь Божественный, Христа неопально на руку Своею держащая и нас, хладных, тем воспламеняющая.

Ікас 5, акафіст на свята Пакроў Прасвятой Багародзіцы

 

У зборы Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь знаходзіцца адзін з нешматлікіх беларускіх абразоў XVI стагоддзя, якія захаваліся да нашых дзён – Маці Божая Адзігітрыя Смаленская з Дубянца. Гэты твор прадстаўлены ў пастаяннай экспазіцыі старажытнабеларускага мастацтва, бо з’яўляецца ўнікальным помнікам выяўленчага мастацтва і духоўнай культуры беларускага народа.

Абраз быў выяўлены 3-й Навуковай экспедыцыяй супрацоўнікаў Дзяржаўнага мастацкага музея БССР пад кіраўніцтвам А.В. Аладавай [1; с. 7] у царкве Нараджэння Найсвятой Багародзіцы в. Дубянец Столінскага р-на Брэсцкай вобласці ў 1958 годзе [1; с. 41], але толькі ў 1977 годзе (32-я навуковая экспедыцыя) [2; с. 26] абраз паступае ў збор музея.

Гісторыя іканаграфічнага тыпу «Адзігітрыя» ўзыходзіць да часоў Вялікай Візантыі, якая зацвердзіла хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй і ўзяла на сябе місіянерскую ношу асветніцтва хрысціянскім вучэннем славянскіх земляў. Паводле царкоўнага падання, евангелістам Лукой былі напісаны некалькі абразоў Маці Божай. Сёння яго аўтарству прыпісваюць Уладзімірскі, Чэнстахоўскі і Смаленскі абразы. Існуюць розныя тлумачэнні таго, як гэтыя старажытныя абразы прыйшлі на славянскія землі, але вядома, што ў Смаленск адзін з абразоў быў перанесены князем Уладзімірам Манамахам, які ў 1101 годзе заклаў у Смаленску храм Успення Прасвятой Багародзіцы. У ім і стаў знаходзіцца візантыйскі абраз. Абраз, што праславіўся шматлікімі цудамі, сярод якіх і выратаванне горада ад ворагаў, стаў называцца Смаленскім і, умацоўваючы народ у веры хрысціянскай, разляцеўся шматлікімі спісамі па храмах і кляштарах. Адзін з такіх спісаў XVI стагоддзя і знаходзіўся ў царкве Нараджэння Найсвятой Багародзіцы Дубянца.

Пра сам храм вядома няшмат. Так, напрыклад, зямля, на якой ён стаіць, некалі належала роду Дубянецкіх, а царква “... пабудавана на сродкі Колб Сялецкага, краўчага Пінскага ў 1718 годзе ...” [1; с. 41]. Хутчэй за ўсё, абраз Маці Божай Адзігітрыі Смаленскай быў перанесены ў гэты храм з іншай царквы, магчыма з той, якая была ў гэтай мясцовасці да Прачысценскай царквы. Усе гэтыя даныя яшчэ патрабуюць архіўных даследаванняў і ўдакладненняў.

Абраз Маці Божай Смаленскай лічыўся цудатворным і размяшчаўся ў алтарнай частцы царквы Нараджэння Найсвятой Багародзіцы. Пра гэта сведчыць вельмі рэдкі архіўны фотаздымак. На палях абраза, вакол аправы, можна бачыць шматлікія металічныя воты, падараваныя абразу ў знак цудоўных вылячэнняў (пласціны ў форме рук) і глыбокага шанавання выявы (пласціны з выявай Божай Маці і Дзіця). Дзіўным можна лічыць і тое, што абраз захаваўся ў ліхалеццях рэвалюцыйнага атэізму і Вялікай Айчыннай вайны.

Калі палітычныя перыпетыі не закранулі лёс твора, то час абышоўся з ім неміласэрна. Пасля дэмантажу аправы высветлілася, што толькі яна і ўтрымлівала малюнак ад знікнення. Увесь жывапісны пласт узняўся, растрэскаўся і мог абсыпацца ў любую хвіліну, пагражаючы адправіць у нябыт унікальны помнік іканапісу. Для захавання жывапісу рэстаўратар (цяпер рэстаўратар вышэйшай катэгорыі) Аркадзь Самуілавіч Шпунт выканаў прафілактычную заклейку жывапіснага пласта прама ў лесе, у палявых умовах, пасля чаго абраз быў зноў закрыты аправай, бо інакш ён не змог бы быць дастаўлены ў музей у поўнай захаванасці. Даследаванні, якія вяліся ў працэсе рэстаўрацыі, дапамаглі высветліць, што ў XIX стагоддзі з-за страт ранейшы жывапіс XVI стагоддзя быў цалкам заляўкашаны (г.зн. пакладзены новы грунт) і паноўлены, а таксама тое, што абраз панаўляўся тры разы. Каля двух гадоў ішоў рэстаўрацыйны працэс, у ходзе якога ўмацоўваліся жывапісныя пласты і грунт, які адстаў ад асновы, а потым карпатліва, міліметр за міліметрам скальпелем счышчаліся найпознія напластаванні. Так спакваля, як і адбываецца любы цуд, раскрыўся ўнікальны жывапіс XVI стагоддзя.

Стала відавочным, што жывапіс падкрэслена графічны ў трактоўцы фігур, напісанні цітлаў на фоне і дзівосны ў каларыстычнай пявучасці, пабудаванай на гармоніі супярэчлівых сіняга і памяранцавага, блакітнага і барвянага. Плоскасная трактоўка пластыкі лікаў і рук, тонкі жывапіс прабелаў па паступова светлаватым санкіру нагадвае помнікі старажытнарускага іканапісу. Высокі духоўны, малітоўны вопыт беларускага народа, найглыбокую прасвятленую сузіральнасць хрысціянскай душы іканапісец адлюстраваў з дапамогай пластычных рашэнняў вобразаў Маці Божай і Дзіця, Архангелаў, суадносін каляровых элементаў абраза.

Насычаны, глыбокі сіні колер фону пераклікаецца з сінімі і блакітнымі тонамі вопраткі Маці Божай, якія віднеюцца з-пад мафорыя чырвоных колераў. Звяртаючыся да сімволікі колеру, згаданыя сіні, блакітны, барвяны –колеры, што суправаджаюць вобраз Царыцы Нябеснай у выяўленчым мастацтве краін усходняй і заходняй канфесій хрысціянства.

Яркі і шчыльны памяранцавы колер выглядае сугучным радку, узятаму эпіграфам з акафіста на свята Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Ікас 5). Гэта палымнеючая каляровая пляма гімація немаўля Хрыста падтрымліваецца колерам верхняга покрыва вопраткі Архангела Міхаіла, крыламі і хітонам Архангела Гаўрыіла, якія вянчаюць кампазіцыйны лад у верхніх кутах абраза. Схіліўшы галовы, Архангелы заміраюць у малітоўным славаслоўі Царыцы Нябеснай і Яе Спрадвечнага Сына.

 

- выгляд абраза ў царкве Нараджэння Найсвятой Багародзіцы ў Дубянцы, жывапіс пад аправай, па перыметры поля прымацаваны воты.

 

- вота з выявай Маці Божай Адзігітрыі

- вота з выявай Маці Божай і Дзіця на воблаку. У ніжняй частцы воты размешчаны высокі рэльеф з выявай херувіма

- адваротны бок абраза. Аснова і ўразныя шпонкі выкананы з ліпы. У цэнтры шчыта абраза бачна рэстаўрацыйная ўстаўка XIX стагоддзя.

- фрагмент абраза да рэстаўрацыі. Пасля дэмантажу аправы выявіліся асыпкі, уздуцце і растрэскванне жывапіснага пласта. Аправа захоўвала жывапіс ад поўнага разбурэння

- фрагмент абраза да рэстаўрацыі. Пасля дэмантажу аправы выявіліся асыпкі, уздуцце і растрэскванне жывапіснага пласта. Аправа захоўвала жывапіс ад поўнага разбурэння

- фрагмент абраза да рэстаўрацыі. Пасля дэмантажу аправы выявіліся ўздуцце і растрэскванне жывапіснага пласта. Аправа захоўвала жывапіс ад поўнага разбурэння

- выгляд абраза пад прафзаклейкамі. Прафілактычная заклейка жывапіснага пласта была выканана прама на месцы, літаральна ў палявых умовах, бо захаванасць і цэласнасць жывапісу знаходзілася пад пагрозай поўнага разбурэння

- выгляд абраза ў працэсе рэстаўрацыі. Пасля ўмацавання жывапіснага пласта і грунта, што адстаў ад асновы, было выканана пробнае раскрыццё жывапісу. У выніку пробнай расчысткі высветлілася, што з-за разбурэння драўлянай асновы ранейшы жывапіс быў заляўкашаны (пакладзены новы грунт) і паноўлены ў XIX стагоддзі

- выгляд абраза ў працэсе рэстаўрацыі. Выканана частковае раскрыццё жывапісу XVI стагоддзя, выдалены пазнейшыя напластаванні, у месцах страт жывапіснага пласта захаваны рэстаўрацыйны грунт XIX стагоддзя. На дадзеным здымку выразна відаць розніца стылістычных рашэнняў жывапісу XVI і XIX стагоддзяў

- выгляд абраза ў працэсе рэстаўрацыі. Поўнае раскрыццё жывапісу XVI стагоддзя

- выгляд абраза ў працэсе рэстаўрацыі. Поўнае раскрыццё жывапісу XVI стагоддзя, фрагмент абраза

- выгляд абраза ў працэсе рэстаўрацыі. Поўнае раскрыццё жывапісу XVI стагоддзя, фрагмент абраза

- фотаздымак царквы Нараджэння Найсвятой Багародзіцы ў Дубянцы, узяты на сайце http://www.radzima.org

– стан абраза на завяршальным этапе рэстаўрацыі, пасля выканання таніровак. Такім гэты абраз паўстаў перад гледачом у пастаяннай экспазіцыі музея

 

Літаратура:

1. Высоцкая, Н.Ф. Тэмперны жывапіс Беларусі XV–XVIII стагоддзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР // Каталог / Н.Ф. Высоцкая. – Мн.: Беларусь, 1986. – 207 с.: іл.

2. Высоцкая, Н.Ф. Іканапіс Беларусі XV–XVIII стагоддзяў / Н.Ф. Высоцкая. – Мн.: Беларусь, 1994. – 231 с.: іл.

* Фотаздымкі абраза Маці Божай Адзігітрыі Смаленскай у аправе, у працэсе рэстаўрацыі; паходзяць з асабістага архіва А.С. Шпунта;

** Фотаздымкі царквы Нараджэння Найсвятой Багародзіцы ў Дубянцы, узятыя на сайце http://www.radzima.org

 

На праектам працавалі:

аўтар тэксту – Яніцкая П.А., заг. сектара мультымедыйных тэхналогій НММ РБ (пад рэдакцыяй Шпунта А.С.);

апрацоўка фотаздымкаў – Маспанава Ю.В., Яніцкая П.А.

пераклад на беларускую мову –Шукан С.А., Круталевіч Н.А.

Вярнуцца >>