Старажытнабеларускае мастацтва

Збор старажытнабеларускага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь з’яўляецца адным з найбуйнейшых у рэспубліцы. Ён налічвае больш за 1200 твораў XII – пачатку XIX стагоддзя. Калекцыі, якія складаюць збор старажытнабеларускага мастацтва, у музеі надзвычай разнастайныя і багатыя па зместу. Яны фарміраваліся ў пасляваенны час шляхам экспедыцый, вяртання часткі даваенных фондаў музея, паступленняў ад прыватных асоб і дзяржаўных устаноў.

Калекцыя старажытнабеларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ўключае археалагічныя знаходкі з раскопак старажытнабеларускіх гарадоў X–XVI стагоддзяў – бытавыя рэчы, якія ў сваім выкананні набываюць характар сапраўдных твораў сярэднявяковага рамяства – шахматныя фігуркі, бытавы шкляны посуд, пацеркі, упрыгожванні. Гэта і пышныя ўзоры сакральнага рэлігійнага мастацтва – каменныя разьбяныя нацельныя абразкі, крыжы-энкалпіёны, а таксама вырабы беларускіх злотнікаў – мастакоў-ювеліраў XVI–XVIII стст.: літургічныя келіхі, паціры, манстранцы, аправы Евангелляў, рызы на абразы, вотыўныя срэбраныя пласцінкі. Калекцыя ўключае таксама ўзоры ткацтва і вышыўкі XVII – пачатку ХІХ стагоддзя: царкоўныя і касцёльныя рызы з тканін еўрапейскай і мясцовай вытворчасці, фрагменты знакамітых слуцкіх паясоў другой паловы XVIII – пачатку ХІХ стагоддзя, паясы гродзенскай мануфактуры.

У XVII ст. вялікую вядомасць набыла «беларуская разьба». Беларускія майстры-разьбяры па дрэве і пазалотнікі стваралі выдатныя алтары і іканастасы не толькі на радзіме, але і ў Маскоўскай дзяржаве. Музей у сваіх фондах і экспазіцыі мае высокамастацкія ўзоры такіх твораў, як царскія вароты з іканастасаў, разьбяныя калонкі, барочныя картушы, упрыгожаныя як рэльефнай праразной разьбой, так і малюнкамі, выкананымі ў гарэльефнай тэхніцы і круглай, аб’ёмнай скульптуры. У калекцыі скульптуры і разьбы старажытнабеларускага збору музея знаходзяцца такія шэдэўры драўлянай пластыкі і скульптуры Беларусі, як царскія вароты канца XVI ст. з в Варанілавічы, дзве познегатычныя скульптуры архангелаў з мястэчак Шарашова і Ялава, барочныя скульптуры з Полацка і Кобрына.

Калекцыя старажытнабеларускага іканапісу і сакральнага жывапісу – адна з найбольш каштоўных у нашай краіне. Гэты самы вялікі збор у Беларусі твораў беларускага іканапісу адлюстроўвае гісторыю развіцця самабытнага рэлігійнага жывапісу, гісторыю беларускага абраза ад канца XV (абраз Маці Божай Адзігітрыі са Случчыны) да першых дзесяцігоддзяў XIX стагоддзя. Помнікі пачатку XIX стагоддзя яшчэ захоўваюць традыцыйныя рысы класічнага беларускага абраза: разьбяныя пазалочаныя і пасярэбраныя фоны, асаблівую іканаграфію сюжэтаў і вобразаў. Жамчужыны ў калекцыі старажытнабеларускага іканапісу – абразы «Спас Пантакратар» з Быценя і «Божая Маці Адзігітрыя» з Дубянца – творы другой паловы XVI стагоддзя, «Уваскрэсенне Хрыста» сярэдзіны XVII стагоддзя з Бездзежа, «Раство Багародзіцы» 1649 г. Вядома, што беларускія мастакі XVI–XVIII стст., як правіла, не падпісвалі свае творы. Тым не менш, у зборы музея ёсць некалькі твораў, па надпісах на якіх можна даведацца імёны іх аўтараў – мастакоў XVIII – пачатку XIX ст.: Васіля Маркіянавіча са Слуцка, Тамаша Сілініча з Магілёва.

Аснову партрэтнай калекцыі складаюць партрэты былога радзівілаўскага збору з замка ў Нясвіжы. Дапаўняюць яе і так званыя «сармацкія партрэты» – партрэтныя выявы беларускай шляхты ў традыцыйных «сармацкіх» касцюмах з розных прыватных сядзібных галерэй і Гродзенскага кляштара брыгітак (партрэты Кшыштафа і Аляксандры-Мар’яны Весялоўскіх і іх прыёмнай дачкі Грызельды Сапегі). У філіяле музея «Дом Ваньковічаў» увесь час экспануецца частка партрэтнай калекцыі старажытнабеларускага збору – ад твораў XVII ст. да сядзібных партрэтаў XIX ст., дзе яшчэ захоўваюцца традыцыйныя для беларускага сармацкага партрэта рысы ўмоўнасці і рэпрэзентатыўнасці: фамільныя гербы і інфарматыўныя надпісы, умоўныя рухі, застылы выраз твару, асаблівая ўвага да адлюстравання касцюма.

Большая частка старажытнабеларускага збору музея, якая, акрамя вышэйназваных, уключае таксама калекцыю рукапісных і старадрукаваных кніг, была знойдзена падчас экспедыцый музея па Беларусі і паступіла ў музейныя фонды ў 1970–1990-я гг. у асноўным з закрытых цэркваў і касцёлаў. Многія творы мелі значныя пашкоджанні. Яны былі старанна ўмацаваны рэстаўратарамі і зараз, нягледзячы нават на фрагментарную захаванасць, захапляюць гармоніяй фарбаў і дакладнасцю малюнка.

Ёсць у старажытнабеларускім зборы помнікі, якія паступілі ў музейныя зборы Беларусі яшчэ ў 1920-я гады, ацалелі падчас Вялікай Айчыннай вайны, вернуты пасля яе з-за мяжы. У другой палове 1940-х – 1960-я гг. яны вярнуліся ў мастацкі музей, заклаўшы падмурак старажытнабеларускага музейнага збору.